Toplocatie
Alle rechten voorbehouden

Van Gogh - kerkhof Pesse

Stil en bedaard

Op 15 september 1883 bezocht Van Gogh een klein kerkhof in de omgeving van Hoogeveen
en maakte er een studie van. De volgende dag beschreef hij aan zijn broer Theo hoe het kerkhof eruitzag, hoe het had geroken en welke kleuren hij had gezien: ‘de donkere strook masthout die het afsluit scheidt een tintelende lucht van den ruigen grond, die in ’t algemeen een rosse kleur heeft – fauve – bruinachtig – geelachtig doch overal met lilas toonen. Het was niet makkelijk te schilderen, ik zal er verschillende effekten nog van zoeken, met sneeuw b.v. moet het zeer eigenaardig wezen.’ Om zijn woorden te verduidelijken en een beeld te geven van de studie die hij had gemaakt, maakte hij een croquis (schets) in de brief. Later, in maart 1884, schreef hij Theo nog eens over de tekening van het kerkhof, ditmaal vanuit Nuenen. Van Gogh klonk beledigd in die brief, waarschijnlijk omdat Theo hem had geschreven dat hij zich te veel liet leiden door het werk van de Franse kunstenaar George Michel (1763-1843). Van Gogh was niet blij met wat Theo hem
verweet, omdat hij de studie ‘stil en bedaard eenvoudig buiten’ had gemaakt, en erin had geprobeerd ‘niets te zeggen […] dan wat ik zag’.Hij had niet aan het werk van Michel gedacht – hij dacht alleen aan het motief dat hij verbeeldde.

Eenheid met de natuur
Van Gogh had zich al vaker beziggehouden met het thema van het kerkhof. Hij ging met regelmaat naar het Zundertse graf van zijn
jonggestorven broer Vincent, maar bezocht ook kerkhoven in andere plaatsen. Hij vond er een sfeer van eenheid met de natuur, schreef hij aan Theo.Een jaar voordat hij het kerkhof bij Pesse bezocht, schreef hij al over zijn wens om een Illustratie van het gebied rondom Pesse en Stuifzand van rond 1900, collectie Drents Archief. Net iets boven het midden is de begraafplaats met een rode cirkel aangegeven, omzoomd door naaldbomen en ontsloten door een kleine laan. Het heidegebied is nog omvangrijk. kerkhof te tekenen: ‘Zeer zeker zou ik wat graag zoo’n oud kerkje & kerkhof met zandgraven en oude houten kruisen trachten te maken. Ik hoop wel dat het er eens van komen zal.’ Hij verwees bovendien in zijn brieven geregeld naar kunstenaars die met dit thema hadden gewerkt, zoals Louis Apol (1850-1936), Jacob Maris (1837-1899) en Anthon van Rappard (1858-1892).

Locatie
Omdat het niet bekend is wat er met de studie van het kerkhof is gebeurd, is de croquis die Van Gogh maakte het enige aanknopingspunt in de toewijzing van de locatie van het kerkhof. Mogelijk maakte Van Gogh daarin gebruik van zijn artistieke vrijheid, waardoor het onzeker is in hoeverre deze een natuurgetrouwe weergave van de werkelijkheid biedt. Bovendien maakte Van Gogh de croquis snel, en waarschijnlijk thuis tijdens het schrijven van zijn brief, om zijn broer een indruk te geven van wat hij had gezien.
Hij beschreef het kerkhof wel uitgebreid in zijn brief: ‘het met mastboompjes omzoomde heidelandschap, het laantje naar de begraafplaats toe, graven die veelal bestaan uit witte palen met namen erop en deels begroeid met bunt en heide.’ Er zijn twee locaties die in aanmerking komen voor verder onderzoek: de begraafplaats van Pesse en die van Hollandscheveld. De beschrijving van Van
Gogh en de manier waarop hij de begraafplaats weergeeft in zijn schets, wijzen in de richting van het kerkhof aan de Hoogeveenseweg 48 in Pesse. Volgens onderzoek van Het Drentse Landschap past de bodemkundige ondergrond goed bij het door Van Gogh in zijn brieven genoemde ‘bunt’ (grassoort pijpenstrootje). Ook is op topografische kaarten uit de tijd van Van Gogh het met mastboompjes (sparren) omheinde landschap duidelijk herkenbaar ingetekend. Het is bovendien aannemelijk dat het kleinschalige en besloten karakter van het kerkhof van Pesse Van Gogh meer aansprak dan de grootschalige, goed onderhouden begraafplaats van Hollandscheveld, gelet op de voorbeelden van andere kunstenaars die hij aanhaalt en de manier waarop hij over de begraafplaats sprak. Zowel de hoek van de grafzerken ten opzichte van de torenspits als de vorm van de torenspits op de briefschets komen overeen met de situatie in Pesse. Ook de afstand van het kerkhof tot de torenspits maakt het aannemelijk dat het deze spits is geweest die door Van Gogh is waargenomen.